انگیزهبخشی به دانشآموز : راهکارهای علمی، عملی و ترند برای کلاسهای امروز
انگیزهبخشی به دانشآموز امروزه یکی از مهمترین دغدغههای اصحاب تعلیم و تربیت است. کمبود انگیزهٔ یادگیری یکی از پرتکرارترین دغدغههای معلمان است. بسیاری از معلمان میگویند:
-
«دانشآموز باهوش است، اما انگیزه ندارد.»
-
«انگار هیچچیز برای این نسل مهم نیست.»
-
«چطور مشارکت دانشآموز را بالا برد؟»
تحقیقات جدید در روانشناسی تربیتی نشان میدهد که انگیزه یک ویژگی مادرزادی نیست؛ بلکه واکنشی است به محیط یادگیری، رفتارهای معلم و کیفیت روابط در کلاس.
در نظریهٔ خودتعیینگری (Self-Determination Theory)، دسی و رایان توضیح میدهند که وقتی انسان احساس کند دیده میشود، توانمند است و حق انتخاب دارد، انگیزه درونیاش فعال میشود.
این یعنی معلم میتواند بهطور واقعی در انگیزهبخشی به دانشآموز در کلاس موثر باشد—نه با شعار، بلکه با تکنیکهایی ساده و علمی.
شما هم یکی از اصحاب حرفهای تعلیم و تربیت باشید: سامانه سیمرغ
در ادامه مجموعهای از ۱۰ تکنیک کاملاً قابل اجرا و مبتنی بر پژوهش را میخوانید؛ چیزهایی که یک معلم میتواند فردا در کلاسش اجرا کند و نتیجه را همان روز ببیند.
همچنین میتوانید تجربیات میدانی خود را با همکارانتان به اشتراک بگذارید و موارد بیشتر را مطالعه بفرمایید: انجمن معلم
۱. هدفگذاری قابل لمس؛ کلید افزایش انگیزه درونی
یکی از مهمترین یافتههای پژوهش «Visible Learning» جان هتی ـ که نامربوط با انگیزهبخشی به دانشآموز هم نیست ـ این است که:
دانشآموز وقتی بداند قرار است چه چیزی یاد بگیرد و بفهمد چطور یاد گرفته، انگیزهاش رشد میکند.
چگونه اجرا کنیم؟
-
هدف درس را ساده، شفاف و روی تخته بنویسید:
«تا پایان درس میتوانی دو مثال از تبخیر توضیح بدهی.» -
اهداف هفتگی کوچک تعیین کنید:
این هفته میخواهیم بعد از یادگیری کامل فضاهای اپارتمان یک پروژه نقشهکشی را به کمک هم تکمیل کنیم. -
از نوار پیشرفت یا رنگها برای نشان دادن پیشرفت استفاده کنید.
چرا این کار جواب میدهد؟ چون مغز با دیدن «موفقیتهای کوچک» دوپامین آزاد میکند. دوپامین یکی از هورمون های انگیزهبخشی به دانشآموز یا هرفرد دیگری است. این همان چیزی است که در یادگیری فعال و انگیزهبخشی آموزشی بیشترین تأثیر را دارد.
۲. ایجاد حس کنجکاوی با پرسشهای باز
برای افزایش مشارکت دانشآموزان، کافی است درس را با یک مسئله حلنشده آغاز کنید. مسئلهای که نه فقط برای شما، بلکه برای آنها چالش برانگیز و قابل درک باشد میتواند با تقویت حس کنجکاوی شانس انگیزهبخشی به دانشآموز را تقویت کند. اما چطور اینکار را انجام بدهیم؟
پیشنهاد اول گروه نویسندگان مجله به شما این است که خوب گوش بدهید تا شناخت دقیقی از کلاستان داشته باشید. سپس با تجربه و خاطره و البته سوال استفاده کنید. پژوهش دانشگاه ویسکانسین نشان میدهد که مواجهه با یک سؤال واقعی، سیستم پاداش مغز را فعال میکند.
البته باید در نظر داشته باشید که حداقل در اینجا منظورمان از سوال یا پرسش دقیقا سوالاتی هستند که جواب مشخص و واضحی ندارند و کودکان با یک پیشخوانی ساده کتاب نمیتوانند جواب قاطعی برای ان بیایند. نکته ای که همیشه باید در نظر داشته باشیم این است که ما نمی خواهیم کودکان کتاب را بیاموزند. بلکه می خواهیم با استفاده از کتاب زندگی را یاد بگیرند. یکی دیگر از ویژگیهای یک سوال خوب این است که بشود به آن پاسخ های طولانی و متنوع و البته شخصیسازی شده داد؛ نه صرفا یک بله و خیر ساده که بیشتر در یخشکنها کاربرد دارد.
راستی اگر میتوانید موضوعات مختلفی را برای مقالههای انجمن پیشنهاد بدهید و یا حتی به جمع نویسندگان ما بپیوندید.
چند مثال از سوالات باز قابلاجرا:
-
«اگر اینترنت یک هفته قطع شود، چه اتفاقی میافتد؟»
-
«چرا ماه همیشه یک شکل نیست؟»
-
«چطور میفهمید یک خبر درست است یا نه؟»
سؤالهای باز باعث میشوند دانشآموز خودش دنبال پاسخ بگردد—یعنی انگیزه از درون فعال شود.
۳. بازخورد فوری، مهربان و دقیق: سه اصل طلایی
بازخورد، یکی از قدرتمندترین تکنیکهای تدریس انگیزهمحور است.
مارزانو در «Classroom Instruction That Works» میگوید:
بازخورد مناسب، قویترین پیشبینیکنندهٔ پیشرفت تحصیلی است.
ویژگیهای بازخورد مؤثر:
-
رفتارمحور باشد، نه شخصیتمحور
-
فوری باشد
-
بهبودمحور باشد، نه قضاوتی
مثال:
❌ «تو همیشه اشتباه میکنی.»
✔ «دو مرحله اول را درست رفتی؛ بیا با هم مرحله آخر را بهتر کنیم.»
تحلیل مثال:
✔ رفتارمحوری: به جای مورد خطاب دادن (تو)، به رفتار اشاره شد (مرحله آخر…).
✔ فوری بودن: قبل از به پایان رسیدن فعالیت، معلم متوجه نقطه اصلی اشکال شد و بازخورد داد.
✔ بهبودمحور بودن: معلم سریعا به درست یا غلط بودن اشاره نکرد، بلکه پیام همکاری داد.
این مدل بازخورد احساس توانمندی ایجاد میکند—یکی از ستونهای انگیزه درونی.
۴. دادن حق انتخاب: یکی از مؤثرترین روشهای انگیزهبخشی به دانشآموز
در نظریهٔ خودتعیینگری، «اختیار» (Autonomy) یکی از سه نیاز اصلی انسان است.
وقتی دانشآموز احساس مالکیت یادگیری داشته باشد، انگیزهاش چند برابر میشود.
چگونه اجرا کنیم؟
-
انتخاب فعالیت: «یکی از این سه فعالیت را انتخاب کن تا امروز به آن بپردازیم.»
- رای گیری: برای شیوه استفاده از زنگ ورزش در روز های آلودگی هوا
- تکالیف انتخابی: سه گزینه انتخابی (ارسال وویس روخوانی کتاب / رونویسی از سوال و جواب ها / تهیه برگه امتحانی همراه با کلید پاسخ ها) که حدودا هم هدف هستند.
-
انتخاب منابع یا مثالها برای یادگیری درس: می توانید از پنج مثال موجود، سه تا را برای امتحان مسلط باشید.
-
انتخاب همگروهی
-
انتخاب نوبت ارائه
یک تصمیم ۳۰ ثانیهای کافی است که مشارکت دانشآموز را بالا ببرید. این فرآیند باید با گزینه های محدود با توجه به سن دانشآموز انتخاب شود. هرچه سن دانشاموز کمتر باشد، گزینه ها محدودتر و دایره انتخاب از پیچیدگی کمتری برخوردار است. همچنین مدیریت زمان کلاس در این شیوه بسیار حائز اهمیت است.
۵. پیشرفت قابل مشاهده؛ ساختن احساس
قبول دارید که مغز انسان شکست را سریع فراموش میکند و پیشرفت را به خاطر میسپارد؟
این یعنی نمایش پیشرفت یکی از بهترین ابزارها برای افزایش انگیزه تحصیلی است.
ابزارهای ساده:
-
دفترچه «قبل و بعد یادگیری»
-
نمودار پیشرفت هفتگی
-
چسبهای رنگی موفقیت
-
تابلوی کلاس با نوارهای رشد شخصی
پژوهش «Student Progress Tracking» نشان میدهد که مشاهدهٔ پیشرفت، حتی در دانشآموزان کمعلاقه، انگیزه را بالا میبرد.
۶. ارتباط عمیق و گرم کلاسی: قلب انگیزهبخشی
گاهی معلم فکر میکند مشکل انگیزه از محتواست؛ درحالیکه ریشهٔ اصلی کیفیت رابطهٔ معلم-دانشآموز است.
بروکفیلد در کتاب «Becoming a Critically Reflective Teacher» درباره انگیزهبخشی به دانشآموز توضیح میدهد:
معلمی که شنیدن را تمرین میکند، کلاسش انگیزهزا میشود.
رفتارهای کوچک اما مؤثر:
-
صدا کردن دانشآموز با نام
-
احوال پرسی بدون عجله
-
مکث چندثانیهای بعد از سؤال
-
شروع کلاس با یک گفتوگوی ۶۰ ثانیهای صمیمی
دانشآموز وقتی دیده شود، یاد گرفتن را انتخاب میکند. این تجربهای است که محیط ایمن به همه ما داده است. در این شرایط همراهی به صورت ذاتی افزاینده خواهد بود.
۷. تکنیکهای یادگیری فعال: راهی مطمئن برای افزایش مشارکت
تحقیقات یادگیری فعال نشان میدهد:
دانشآموز فعال، بیانگیزه نمیشود.
روشهای قابلاجرا:
-
بازیهای آموزشی کوتاه
-
حل مسئلهٔ گروهی
-
نوشتن یکدقیقهای
-
گفتوگوی دو نفره قبل از پاسخدهی به کلاس
نتیجه؟
افزایش مشارکت، افزایش یادگیری، افزایش انگیزه.
۸. چالشهای کوچک، پیوسته و قابل حل
ویگوتسکی از «ناحیهٔ رشد» صحبت میکند: جایی میان «خیلی آسان» و «خیلی سخت».
در همین نقطه است که انگیزه شعلهور میشود.
مثالهای ساده:
-
مسابقهٔ ۵ دقیقهای
-
حل یک مسئلهٔ دو مرحلهای
-
چالش گروهی با سطح سختی متفاوت
چالشهای کوچک حس «من از پسش برمیآیم» را تقویت میکند.
۹. پیوند یادگیری با زندگی واقعی
وقتی دانشآموز بفهمد «این درس به چه درد زندگیام میخورد؟»، انگیزهاش واقعی و پایدار میشود.
مثالهای کاربردی:
-
ریاضی با خرید و فروش واقعی
-
مطالعات اجتماعی با اخبار و مسائل روز
این روش باعث میشود یادگیری از «حفظ کردن» به «فهمیدن» تبدیل شود.
۱۰. ایجاد فضای امن برای اشتباه کردن
دانشآموزی که میترسد اشتباه کند، انگیزه و مشارکتش افت میکند.
معلمی که اشتباه را بخشی از یادگیری میداند، فضا را امن و انگیزهزا میکند.
چگونه اجرا کنیم؟
-
گفتن مدبرانه جملهٔ «اشتباه اولین قدم یادگیری است»
-
توجه به پاسخهای جسورانه و داوطلبیها حتی با وجود اشتباه
-
تعریف «اشتباه خوب» و «اشتباه مفید»
این روش باعث میشود دانشآموز بگوید:
«میخوام امتحان کنم.»
نتیجهگیری
انگیزهبخشی به دانشآموز یک مهارت پیچیده یا لوکس نیست؛ مجموعهای از رفتارهای کوچک، علمی و پیوسته است.
از هدفگذاری قابللمس تا حق انتخاب، از یادگیری فعال تا پیوند زندگی واقعی—هر تکنیک بخشی از پازل بزرگ «دعوت به یادگیری» است.
وقتی دانشآموز حس کند دیده میشود، توانمند است و حق انتخاب دارد، یادگیری را انتخاب میکند؛ نه از روی اجبار، بلکه از روی انگیزه این کار را انجام می دهد.
نکته مهمی که تمام محتوای مقاله سعی کردیم به ان پایبند باشیم و واجب است شما را در جریان ان قرار دهیم، وفاداری به اصل ارجحیت انگیزه درونی به مشوق بیرونی است. نظر خود را در این رابطه با ما اعضای انجمن معلم در میان بگذارید.
